İran inqilabında bir detal

1979-cu ilə aid fotodur. Sağdakı İran inqliabının rəhbəri Ayətullah Xomeynidir. Oturmaq üzrə olan şəxsin adı isə Sadiqdir. Sadiq Təbatəbai. Sadiq Təbatabai Qəzzafinin aradan götürdüyü (bu gündə sağ olub, olmadığı bəlli deyil) məşhur islamçi reformist Musa əl Sədrin qardaşı oğludur. Onun bacısı eyni zamanda Xomeyninin gəlini idi.

Sözümüz başqadır.

Bizdə İran haqda qulaqdan dolma söhbətlər lap bezdiricidi. “Mollalar yığışdı, dini dövlət qurdular” kimi bəsit ümumiləşdirmələrlə, nə edəsən, tez-tez rastlaşırsan. Sanki, bu adamlar özünə əziyyət verib, yaxın qonşumuzda baş verən 20-ci əsrin ən məşhur inqilabın (biz onun yaxşı, pis olmasını mübahisələndirmirik) araşdırmağı öz izzət nəfsi üçün həqarət sayır. Mənim təmannam ondan ibarətdir ki, heç olmaya “ay aman Azərbaycanda İran inqilabı təkraralanacaq” iddasın tirajlayanlar heç olmaya bu tarixi diqqətlə araşdırsın. Bu barədə axı indi lap çox sayda materiallar var. Xülasə, sözüm heç bu da deyil.

Mən bizdə möhkəmlənən bir mif barədə söz açmaq istəyirəm, o mif ki lap yuxarıda ona işarə elədim. Bizim çoxumuz hələ də dindarlara 19-cu əsrin maarifçilərin gözü ilə baxırıq. Çox adam səmimi olaraq hələ də belə sanır ki, mollalar və bu dəstəyə aid olanlar, kitab nədir bilməz, dünyadan xəbərləri yox, elmdən uzaq adamlardı və s.

Biləsiniz yoldaşlar, İranın İnqlabdan sonrakı ilk hökumət başşısı Mehdi Bəzirgan Parisdə yüksək təhsil görmüşdü. O tək deyil. Götürün Xomeynini Parisdən Tehrana uçarkən müşayət eləyən şəxslərin sırasına baxın. Hamısı İsveç, Almaniya, Fransada təhsil alan insanlardı.
Sadiq də onlardan biri idi.

Bu şəxs Xomeyni Fransada yaşarkən onun sözçüsü (mətbuat katibi) olub. Sadiq Tabatabai Almaniyada biokimya üzrə doktorluq dərəcəsi alıb. Onunla bağlı bir təəcüblü məqamı yazım. Deməli, İnqlabdan sonra bildiyiniz kimi İranda ABŞ səfirliyinin işçiləri əsir götürülür. Xomeyni onların azad olması üçün ağır şərtlər irəli sürür. Lakin, sonrada bir təhər kompramis əldə edilir, görüş üçün, ABŞ dövlət katibinin məsul əməkdaşı (adın xatırlaya bilmirəm, yadıma düşəndə əlavə edəcəm) ilə görüşə Sadiq göndərilir. Onun müsahibəsinə qulaq asmışam. Deyir ki, görüş Almaniyada hansısa villaya təyin edilir. Bu da oturub gözləyir. Sadiq içəri görəndə, etiraf edir ki, bir anlıq şok keçirdim. Amerkalı diplomat gözləyirmiş ki, indi əbalı, əmmaməli saqqalı biri gəlib buna “əmr be məruf, nəhy əz münkər”dən filandan danışacaq. Amma görür ki, qarşısında amerkan tərzində bir gənc dayanıb və müzakirədə də özünü çox yetkin aparır.
Sadiq Təbatəbai daha sonra Almaniyada İranın səfiri işlədi, 2 il əvvəl xərçəngdən dünyasın dəyişdi. Bütün bunları yazmaqla bəndeyi həqiriniz onu demək istədi ki, inamı, dini əqidəni savadın antipodu kimi qoymaq səhvdir. Çox dindar adam görərəsən ki, taxta parçasıdır, ancaq eyni zamanda əksi də mövcuddur.
Yaxud, biz inanclı alimlərlə də, rastlaşırıq, inancsız da. 


PS. Bu qeydlər, “dindar olmaq yaxşıdır, dinsiz” kimi müzakirələr üçün deyil. Müəllif xahiş edir ki, müzakirələri o istiqamətə yönəltməyək.
Müəllif sidq ürəkdən inanır ki, unversal dəyərlərə hörmətlə yanaşmağı bacaran hər kəs din baxışlarının fərqliyiyindən asılı olmayaraq başqaları ilə dinc, bərabər, qardaşcasına yaşaya bilər.


Mövzu ilə bağlı müzakirələr BU LİNKDƏ